{"id":56519,"date":"2025-09-25T14:58:09","date_gmt":"2025-09-25T12:58:09","guid":{"rendered":"https:\/\/retradycja.eu\/?page_id=56519"},"modified":"2025-09-26T14:17:26","modified_gmt":"2025-09-26T12:17:26","slug":"bierki-lubartowskie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/retradycja.eu\/pl\/tradycja-caly-rok\/bierki-lubartowskie\/","title":{"rendered":"Bierki lubartowskie"},"content":{"rendered":"

Bierki lubartowskie<\/span><\/h1>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>
\"Logo<\/span><\/div><\/div><\/div>

Bierki lubartowskie<\/b> (inaczej bierki<\/b>, birki<\/b> czy liszka<\/b>) to gra, na kt\u00f3rej wspomnienie natkn\u0119li\u015bmy si\u0119, przegl\u0105daj\u0105c artyku\u0142y publikowane na pocz\u0105tku zesz\u0142ego stulecia w miesi\u0119czniku geograficzno-etnograficznym „Wis\u0142a”. Ta niegdy\u015b bardzo popularna w okolicach Lubartowa zabawa przyku\u0142a nasz\u0105 uwag\u0119 na tyle, \u017ce postanowili\u015bmy dowiedzie\u0107 si\u0119 o niej wi\u0119cej, a nast\u0119pnie j\u0105 zrekonstruowa\u0107.<\/p>\n

Efekty naszych poszukiwa\u0144 i pracy przedstawiamy Wam na tej stronie. Znajdziecie tu opisy m\u00f3wi\u0105ce o tym, czy jest gra w bierki, sk\u0105d o niej wiemy, na czym polega\u0142a i jakie mia\u0142a zasady, jak wygl\u0105da\u0142y i do czego nawi\u0105zywa\u0142y jej elementy czy jak mo\u017cna urozmaici\u0107 jej przebieg. Je\u015bli pochodzicie z okolic Lubartowa, mo\u017cecie te\u017c sprawdzi\u0107, czy w Waszej miejscowo\u015bci grywano w bierki.<\/p>\n

Zapraszamy Was te\u017c do obejrzenia filmu, w kt\u00f3rym zobaczycie, jak wygl\u0105da taka rozgrywka.<\/p>\n

Pozdrawiamy!<\/p>\n

Pracownia ds. Kultury Tradycyjnej – Warsztaty Kultury w Lublinie<\/p>\n<\/div>

<\/i><\/i><\/span>Co to? Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142o?<\/span><\/a><\/h4><\/div>
\n

Bierki, kt\u00f3re Wam przedstawiamy, to gra popularna ponad 100 lat temu (i o wiele wcze\u015bniej!) w okolicach Lubartowa. Urozmaica\u0142a wtedy \u017cycie wiejskich dzieci, m\u0142odzie\u017cy i doros\u0142ych.<\/p>\n

Nie przypomina\u0142a ona znanych nam dzisiaj bierek \u2013 patyczk\u00f3w, ale mia\u0142a sw\u00f3j w\u0142asny, charakterystyczny wygl\u0105d i zasady.<\/p>\n

O tej regionalnej zabawie wspomina\u0142 w 1905 r. <\/span>Ludwik Stanis\u0142aw Lici\u0144ski<\/b> \u2013 poeta, pisarz oraz badacz lokalnej kultury ludowej. Jego artyku\u0142 o bierkach ukaza\u0142 si\u0119 wtedy na \u0142amach <\/span>miesi\u0119cznika geograficzno-etnograficznego \u201eWis\u0142a\u201d<\/b>. <\/span><\/p>\n

Je\u015bli pochodzicie z okolic Lubartowa, sprawd\u017acie, czy na li\u015bcie jest Wasza miejscowo\u015b\u0107!<\/b><\/p>\n

Dzi\u0119ki p. Lici\u0144skiemu wiemy, \u017ce w bierki grano m.in. w Aleksandr\u00f3wce, Biadaczce, Brzezinach, Ciemnie, D\u0105br\u00f3wce, Kamionce, Kierzk\u00f3wce, Koz\u0142\u00f3wce, \u0141uk\u00f3wcu, Micha\u0142\u00f3wce, Nowodworze, Rudce Go\u0142\u0119bskiej, Rudce Koz\u0142owieckiej, Samokl\u0119skach, Skrobowie, Sobolewie, Syrach, Wielkolesie, Woli Sernickiej, a tak\u017ce dalej np. w Kolechowicach, kt\u00f3re le\u017c\u0105 pod Ostrowem Lubelskim.<\/p>\n

Badacz zebra\u0142 te\u017c zestawy bierek wykonane przez dzieci i m\u0142odzie\u017c z tych wsi, a potem umie\u015bci\u0142 ich nazwiska w swoim tek\u015bcie.<\/p>\n

Nie uda\u0142o si\u0119 nam znale\u017a\u0107 nikogo, kto dzi\u015b pami\u0119ta\u0142by t\u0119 zabaw\u0119. Ale spotkali\u015bmy pani\u0105, kt\u00f3ra jest wnuczk\u0105 jednego z ch\u0142opc\u00f3w wymienionych przez p. Lici\u0144skiego w jego artykule!<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce jedynym zachowanym zestawem bierek spod Lubartowa jest ten, kt\u00f3ry znajduje si\u0119 w zbiorach etnograficznych <\/span>Muzeum Narodowego w Lublinie<\/a><\/b>.<\/span><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>

<\/i><\/i><\/span>Na czym polega gra?<\/span><\/a><\/h4><\/div>
\n

Chodzi o odpowiednie <\/span>podrzucanie i \u0142apanie drewnianych figurek<\/b>, z kt\u00f3rych ka\u017cda ma swoj\u0105 nazw\u0119 i punktacj\u0119. <\/span><\/p>\n

W bierki grywano np. latem w czasie pasienia kr\u00f3w. Na pastwisku rozk\u0142adano wtedy p\u0142acht\u0119 (materia\u0142), tak by nie pogubi\u0107 podrzucanych figurek.<\/p>\n

Gra by\u0142a kiedy\u015b dost\u0119pna dla ka\u017cdego \u2013 <\/span>wystarczy\u0142 kawa\u0142ek drewna, no\u017cyk i proste umiej\u0119tno\u015bci<\/b>, by stworzy\u0107 w\u0142asny zestaw. Figurki by\u0142y cz\u0119sto wykonywane przez same dzieci!<\/span><\/p>\n

Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 nie tylko na zasady zabawy czy nazwy figur, ale te\u017c na ich <\/span>kszta\u0142ty<\/b>. <\/span><\/p>\n

Przypomina\u0142y one np. <\/span>tabliczki<\/b>, kt\u00f3rymi gospodarze oznaczali swoje owce, by nie pomyli\u0107 ich z innymi chodz\u0105cymi po tym samym pastwisku; <\/span>maglownice<\/b> s\u0142u\u017c\u0105ce do \u201eprasowania\u201d tkanin; kszta\u0142ty <\/span>czapek<\/b>; <\/span>narz\u0119dzia do \u0142owienia ryb<\/b>. <\/span><\/p>\n

A wi\u0119c wszystko to, z czym wiejskie dzieci mia\u0142y na co dzie\u0144 do czynienia i czego kszta\u0142ty mog\u0142y na\u015bladowa\u0107, wykonuj\u0105c swoje zabawki.<\/p>\n

Dzi\u015b te formy nie s\u0105 dla nas tak oczywiste i czytelne, ale wiedz\u0105c, co przedstawiaj\u0105, mo\u017cemy w wyobra\u017ani przenie\u015b\u0107 si\u0119 do dawnych czas\u00f3w i zobaczy\u0107 wszystko to, co widzia\u0142 i odtworzy\u0142 J\u00f3zio z Nowodworu czy Anto\u015b z Ciemna.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>

<\/i><\/i><\/span>Elementy gry<\/span><\/a><\/h4><\/div>
\n

Dzieci w ka\u017cdej wsi troch\u0119 inaczej nazywa\u0142y poszczeg\u00f3lne figury, inaczej liczy\u0142y punkty i decydowa\u0142y o tym, kto wygrywa czy przegrywa.<\/p>\n

My, by uporz\u0105dkowa\u0107 wszystkie zasady zebrane przez p. Lici\u0144skiego, proponujemy takie nazwy i punktacje:<\/p>\n

Jeden zestaw bierek to <\/span>sypa<\/b>. Sypa sk\u0142ada si\u0119 z <\/span>par figur i bydl\u0105t<\/b>.<\/span><\/p>\n

Figury m\u0119ska i \u017ce\u0144ska, tworz\u0105ce par\u0119, r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od siebie. Ka\u017cda para figur wygl\u0105da te\u017c inaczej ni\u017c pozosta\u0142e pary. Figury \u017ce\u0144skie s\u0105 p\u0142askie, m\u0119skie przypominaj\u0105 bry\u0142y.<\/p>\n

Figury maj\u0105 warto\u015bci:<\/b><\/p>\n

– Kr\u00f3l i Kr\u00f3lowa po 12 punkt\u00f3w<\/p>\n

– Podkr\u00f3l i Podkr\u00f3lowa po 8 punkt\u00f3w<\/p>\n

– Pop i Popica po 4 punkty<\/p>\n

– Bydl\u0119 po 1 punkcie<\/p>\n

Co przypominaj\u0105 nasze figury:<\/b><\/p>\n

Na potrzeby odtworzenia gry wybrali\u015bmy 7 kszta\u0142t\u00f3w, kt\u00f3re wzoruj\u0105 si\u0119 m.in. na tych zilustrowanych przez p. Lici\u0144skiego.<\/p>\n

Kr\u00f3l i Podkr\u00f3l \u2013 wygl\u0105daj\u0105 jak ozdobne s\u0142upy w dawnych gankach<\/p>\n

Kr\u00f3lowa \u2013 jej wz\u00f3r zosta\u0142 wzi\u0119ty z zestawu zachowanego w Muzeum Narodowym w Lublinie<\/p>\n

Podkr\u00f3lowa \u2013 wzorowana na drewnianym krzy\u017cu cmentarnym \u2013 tu w formie podw\u00f3jnej<\/p>\n

Pop \u2013 przypomina dawne, ozdobne s\u0142upki, kt\u00f3rymi ogradzano krzy\u017ce i kapliczki<\/p>\n

Popica \u2013 wygl\u0105da jak noga od \u0142awy, kt\u00f3ra ustawiana by\u0142a przy piecu<\/p>\n

Bydl\u0119ta \u2013 wzorowane na tym, jak wygl\u0105da\u0142y najprostsze elementy z zestawu w Muzeum Narodowym w Lublinie<\/p>\n

<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>

<\/i><\/i><\/span>Przebieg gry<\/span><\/a><\/h4><\/div>
\n

Gracze podrzucaj\u0105 syp\u0119 kolejno, po kole, zgodnie ze wskaz\u00f3wkami zegara i zaczynaj\u0105c od najm\u0142odszego.<\/p>\n

Syp\u0119 k\u0142adziemy na otwartej d\u0142oni (tyle ile si\u0119 zmie\u015bci) i podrzucamy do g\u00f3ry. Szybko odwracamy d\u0142o\u0144 na drug\u0105 stron\u0119, by na jej wierzch spad\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 bierek. Potem zastanawiamy si\u0119, kt\u00f3re bierki z\u0142apa\u0107 i ponownie podrzucamy je do g\u00f3ry, pr\u00f3buj\u0105c chwyci\u0107 wybrane figury lub bydl\u0119ta.<\/p>\n

Jak mo\u017cna \u0142apa\u0107 bierki:<\/b><\/p>\n

Figury \u2013 pojedynczo lub parami jednego rodzaju (tylko \u017ce\u0144skie lub tylko m\u0119skie), np.: Kr\u00f3l i Pop lub Kr\u00f3lowa i Popica.<\/p>\n

Bydl\u0119ta \u2013 parami (mo\u017ce by\u0107 to wielokrotno\u015b\u0107 pary).<\/p>\n

Figury podrzucane s\u0105 dop\u00f3ki \u0142apie si\u0119 dobrze lub wy\u0142apie si\u0119 prawid\u0142owo ca\u0142a syp\u0119. Poprawnie z\u0142apane bierki odk\u0142adamy na bok i powtarzamy rzuty pomniejszonym zestawem.<\/p>\n

Ka\u017cdy gracz notuje swoje punkty i ilo\u015b\u0107 rzut\u00f3w wykonan\u0105 do momentu skuszenia.<\/p>\n

Skuszenie nast\u0119puje gdy:<\/b><\/p>\n

– nie z\u0142apie si\u0119 \u017cadnej figury lub pary bydl\u0105t;<\/p>\n

– z\u0142apie si\u0119 jednocze\u015bnie figury dw\u00f3ch rodzaj\u00f3w (m\u0119sk\u0105 i \u017ce\u0144sk\u0105), np. Kr\u00f3la i Kr\u00f3low\u0105, Kr\u00f3low\u0105 i Popa;<\/p>\n

– z\u0142api\u0119 si\u0119 figur\u0119 i bydl\u0119;<\/p>\n

– z\u0142apie si\u0119 nieparzyst\u0105 liczb\u0119 bydl\u0105t.<\/p>\n

Nast\u0119pny gracz rozpoczyna swoj\u0105 kolej pe\u0142n\u0105 syp\u0105.<\/p>\n

Po sko\u0144czonej rundzie por\u00f3wnujemy punkty. Je\u015bli gracze zgromadz\u0105 tyle samo punkt\u00f3w, wygrywa ten, kt\u00f3ry uzyska\u0142 je mniejsz\u0105 liczb\u0105 rzut\u00f3w.<\/p>\n

Ten, kto ma najmniejsz\u0105 ilo\u015b\u0107 punkt\u00f3w, przegrywa. Kara polega na tym, \u017ce wygrywaj\u0105cy kr\u0119ci z\u0105bkami figury Popa po d\u0142oni przegrywaj\u0105cego \u2013 taka kara to <\/span>plaga<\/b>.<\/span><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>

<\/i><\/i><\/span>Jak urozmaici\u0107 gr\u0119?<\/span><\/a><\/h4><\/div>
\n

\u2022 Gdy gracz przed nami skusi i przychodzi nasza kolej, mo\u017cemy krzykn\u0105\u0107: \u201e<\/span>Moja sypa!<\/b>\u201d<\/span><\/p>\n

\u2022 Gdy chcemy z\u0142apa\u0107 tylko jedn\u0105, upatrzon\u0105 figur\u0119, przy powt\u00f3rnym podrzuceniu bierek mo\u017cemy:<\/p>\n

– pr\u00f3bowa\u0107 zsun\u0105\u0107 z d\u0142oni wszystkie pozosta\u0142e;<\/p>\n

– chwyci\u0107 j\u0105 palcami;<\/p>\n

– stworzy\u0107 z palc\u00f3w lejek, w kt\u00f3ry wpadnie wybrana figura (to tzw. \u0142apanie w cub\/czub<\/b>)<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>

<\/i><\/i><\/span>Film instrukta\u017cowy<\/span><\/a><\/h4><\/div>
\n

Stworzyli\u015bmy te\u017c film, w kt\u00f3rym opowiadamy o bierkach, a tak\u017ce pokazujemy, jak w nie gra\u0107. Na filmie zobaczycie kilka przyk\u0142adowych rund – tak by \u0142atwiej by\u0142o zorientowa\u0107 si\u0119 w zasadach gry i zobaczy\u0107, z jakimi sytuacjami mo\u017cemy si\u0119 spotka\u0107 w czasie rozgrywki.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>